This post is also available in:
English (Engels)
Als je moet, moet je, ook al is een toilet vinden in de stad een opgave.
Je staat er zelden bij stil. Tot een eenvoudige wandeling plots rekenwerk wordt en de stad je niet langer uitnodigt, maar voorwaarden stelt. Als je moet, moet je. Toiletcrisis of niet.
Deze tekst gaat over iets banaals en fundamenteels tegelijk: wat er gebeurt wanneer een basisbehoefte nauwelijks plaats krijgt in de publieke ruimte.
Plannen rond je blaas.
Ouder worden heeft zo zijn… gevolgen. Je merkt dat je je uitstappen naar de stad anders gaat plannen. Bewuster ook. Langs plekken waar je misschien ook even naar het toilet kan.
Het is geen bewuste angst, eerder een stille berekening die altijd meeloopt.
Gesloten deuren en oude gewoontes
Een toiletbezoek is een basisbehoefte, maar het idee dat het ‘privé’ of zelfs ‘onbeleefd’ is om erover te praten, zorgt ervoor dat het iets wordt waarvoor je je moet voorbereiden, plannen of verstoppen.
Het is zo’n universele menselijke behoefte dat je bijna zou vergeten hoe onzichtbaar ze al die jaren geweest is in het beleid.
Tot je in een Belgische stad staat, met hoge nood, en vooral: gesloten deuren. België is opvallend zuinig met openbare toiletten. Niet opzettelijk, maar gewoon, uit gewoonte. Je hebt dit vast ook al ondervonden.
Jarenlang werd het probleem op de lange baan geschoven en werd de verantwoordelijkheid steeds doorgeschoven, vooral naar de horeca. Openbare toiletten waren geen basisvoorziening, maar een bijzaak.
Wie moest, kon toch ‘even iets gaan drinken’?
‘Ga dan iets drinken’
In theorie klinkt dat eenvoudig, in de praktijk is het dat niet. Toiletten zijn voorbehouden voor klanten, waardoor een simpele behoefte al snel geld kost.
En zelfs dan is toegang niet gegarandeerd. Ook wie bereid is iets te consumeren, kan alsnog geweigerd worden. We hebben het ook meegemaakt.
Hulpmiddelen zonder garantie
En ja, er bestaan hulpmiddelen:
- Google Maps (zoeken op toilet of wc)
- Apps zoals Hoge Nood, veruit de bekendste en meest gebruikte toilet-app in Nederland én België, met een online kaart waarop je deelnemende cafés, winkels en openbare toiletten in je buurt vindt.
- En sinds vorig jaar een toiletpas voor mensen met een medische noodzaak. Hij wordt uitgegeven door patiëntenorganisaties voor mensen met medische nood, zoals stoma‑ of darmproblemen, en geeft discreet toegang tot toiletten bij deelnemende cafés, winkels en openbare plaatsen. De pas is wel nog niet officieel erkend, en is gebaseerd op goodwill: de horecazaken en winkels zijn niet verplicht je toegang te geven.
Maar ook die hulpmiddelen bieden geen zekerheid en zijn hoogstens een pleister op de wonde. Hiermee verhoog je het aantal beschikbare openbare toiletten niet.
Want als je ze vindt, dan blijken ze niet zelden gesloten, vuil of simpelweg ontoegankelijk. En zélfs met een toiletpas loop je het risico weggewuifd te worden, alsof elementaire menselijke noden een vorm van privilege zouden zijn.
Als toiletten het niet houden
Wanneer er al een openbaar of semi-openbaar toilet bestaat, houdt het vaak niet lang stand. Vandalisme, brandstichting, vervuiling en misbruik zorgen ervoor dat uitbaters afhaken.
Toiletten worden ook vaak gebruikt als ontmoetingsplaatsen voor druggebruik of ander gedrag waarvoor ze niet bedoeld zijn.
Het resultaat is voorspelbaar: verwaarlozing, afbraak tot sluiting. Met als gevolg dat steeds meer openbare toiletten verdwijnen.
Van niemand, dus van niemand?
Dat roept een ongemakkelijke vraag op. Hoe komt het dat mensen hun toilet zó achterlaten? Het vergt nauwelijks moeite om even te controleren of de ruimte of pot proper is voor je ze verlaat.
Toch lijken sommigen er een merkwaardig genoegen in te scheppen om nét dat niet te doen. En een toilet afbreken of volkladden? Dat doe je thuis toch ook niet?
Anonimiteit speelt hier een rol: wat van niemand is, hoeft men niet te respecteren.
Zonder sociale controle verdwijnt verantwoordelijkheid. Iets wat we wel vaker zien.
De vicieuze cirkel van tekort en handhaving
Zo wordt het tekort aan toiletten een vicieuze cirkel. Gebrek aan opvolging leidt tot misbruik, misbruik tot sluiting, sluiting tot wildplassen en (gas)boetes.
Intussen verschuilt het beleid zich achter handhaving, terwijl de kern van het probleem onaangeroerd blijft.
Steden die zoeken, maar struikelen
Toch beweegt er iets, maar pas sinds recent. Door de toenemende vergrijzing en het groeiende toerisme is het probleem wel al op de agenda geraakt. En sommige steden hebben niet gewacht op maatregelen van hogerhand en zijn zelf initiatieven gestart.
In Gent wordt al langer gezocht naar een mix van vaste openbare toiletten en toegankelijke sanitaire voorzieningen in publieke gebouwen. Gent doet een zichtbare inspanning om toiletten ook op drukke plekken in de stad aanwezig te maken, al blijft het vaak zoeken en plannen.
Antwerpen kiest dan weer voor een combinatie van vaste toiletten en tijdelijke oplossingen bij evenementen en piekmomenten. Er is aandacht voor spreiding, maar de schaal van de stad maakt dat het aanbod voor veel mensen nog altijd ontoereikend voelt.
Brussel lanceert het toiletplan nadat bleek dat openbare toiletten er schaars en vaak vuil zijn.
En aan de kust zie je een kleinschaligere aanpak, maar wie zich buiten de klassieke routes en buiten het zomerseizoen begeeft, merkt snel hoe dun het netwerk blijft.
Steden erkennen probleem, maar worstelen met uitvoering
Kortom, wat deze steden gemeen hebben: ze erkennen het probleem wel, maar worstelen met de uitvoering.
Onderhoud kost geld. Vandalisme blijft een spelbreker. En toiletten winnen zelden van zichtbare, ‘mooie’ projecten. Toch zijn het net deze onopvallende voorzieningen die bepalen of een stad uitnodigt of afremt.
- Nederland is in hetzelfde bedje ziek.
- En dat terwijl steden als Zürich en Luxemburg laten zien dat het wél kan.
- Duitsland scoort vrij goed in aantal toiletvoorzieningen, maar die zijn meestal betalend.
- En Frankrijk heeft het voorbije decennium aanzienlijke inspanningen geleverd. Vroeger hadden ze je onder geen beding in zo’n Frans toilet gekregen; vandaag zijn de meeste toiletten op doorreis naar Spanje opvallend proper.
Koploper is met stip Amerika. Daar is naar het toilet gaan bijna als vanzelfsprekend. Toiletten horen gewoon bij klantvriendelijkheid en infrastructuur: ze zijn toegankelijk, goed onderhouden en vaak privé gefinancierd in cafés, winkelcentra of benzinestations.
Dankzij federale regels zijn ze rolstoeltoegankelijk en verspreid genoeg voor iedereen. Geen gedoe met verplichte consumptie, gesloten deuren of vervuilde ruimtes, gewoon een plek om te gaan, zoals het zou moeten zijn.
De stille aanpassing
En wat wij hier intussen doen? We gaan minder naar de stad. Of we kiezen onze routes voorzichtig. We bewegen ons niet vrij meer, maar strategisch. Dat is geen drama, maar ook geen detail dat je over het hoofd kunt zien.
Misschien is het tijd om openbare toiletten niet langer te zien als last, maar als wat ze zijn: een stille vorm van zorg.
Een eenvoudige test voor een menswaardige stad
Zolang steden consumptie stimuleren zonder verantwoordelijkheid te nemen voor wat daar logisch uit voortvloeit, én zolang burgers die voorzieningen niet respecteren, blijft het probleem bestaan. En blijft de burger met schaamte, frustratie en boetes achter.
Voor vrouwen geldt dat zelfs nog meer dan voor mannen. Wij kunnen niet terecht aan een urinoir. En een plastuit? Dat is voor velen onder ons geen optie.
De Vlaamse regering erkent het probleem en zet ondersteunende initiatieven op zoals de toiletpas. maar een bindend Vlaams kader dat gemeenten en steden verplicht om een minimum aan openbare toiletten te voorzien, en een structureel financieringsprogramma dat een goed netwerk garandeert, blijven voorlopig uit.
Met andere woorden: er zijn enkel stimulansen, aanbevelingen en ondersteunende initiatieven, wat op zich wel waardevol is, maar opnieuw niet afdwingbaar, met grote verschillen tussen gemeenten en steden tot gevolg.
Een gemiste kans, jammer.
Niet iedereen zal het graag horen, maar misschien toch eens kijken naar het succesvolle toiletbeleid van de Amerikanen? Want… als je moet, moet je.
Emma
Voor wie meer over concrete ervaringen van mensen met Belgische toiletten wil lezen
Lees je graag nog meer van zulke verhalen?