This post is also available in:
English (Engels)
Escapisme in religie
Ik wou een tekst schrijven over escapisme in pelgrimstochten en religie. Religie als vlucht, zeg maar.
Maar wanneer wordt religie een zoektocht naar betekenis, en wanneer wordt ze een vlucht uit de werkelijkheid?
Mystieke ervaring in het Convento dos Capuchos
Als je in Sintra bij Lissabon in het Convento dos Capuchos rondwandelt, voel je waarom in de vorige eeuwen mensen zich aangetrokken voelden tot een ascetisch leven in kloosters, ver weg van alles en iedereen.
De plek heeft iets mythisch over zich, zeker als je door de nauwe, met kurk beklede rotsdoorsteekjes en de mistige kruidentuin loopt.
Voor sommigen was dat een roeping, maar voor anderen ook een manier om afstand te nemen van een wereld waarin ze zich niet thuis voelden.
In die zin kan religie wel degelijk een vorm van escapisme zijn.
Pelgrimstochten door de eeuwen heen
Terwijl we op het middenplein de stilte in ons opnemen, zien we twee pelgrims met stok passeren.
De route van het Convento dos Capuchos naar het Santuário da Peninha is bekend bij lokale wandelgroepen als een contemplatieve wandeling met religieuze symboliek.
Pelgrimstochten hebben altijd al bestaan, over de eeuwen heen. Pelgrims gingen en gaan nog altijd stappen om hun geloof te verdiepen, om vergeving te zoeken, om antwoorden te vinden op persoonlijke vragen, of om zich tijdelijk los te maken van het alledaagse leven.
Ze laten hun vertrouwde omgeving achter, nemen een pad dat onbekend en vaak zwaar is, en vinden onderweg stilte, reflectie en verbondenheid.
Het ritme van lopen, de uren alleen in weer en wind
Het ritme van lopen, de uren alleen in weer en wind, en de ontmoetingen met andere reizigers bieden een ruimte waarin ze hun leven kunnen heroverwegen en soms een nieuw perspectief vinden.
In Europa is de bekendste route de Camino de Santiago, die nog steeds druk wordt bewandeld door mensen met uiteenlopende motieven: spiritueel, persoonlijk, of gewoon avontuur.
In Noord-Amerika vind je soortgelijke lange paden, zoals de Appalachian Trail, de Pacific Crest Trail of de Continental Divide Trail. Daar zijn de motieven meestal minder religieus, maar gaat het vaak om avontuur, zelfreflectie, of een tijdelijke ontsnapping uit het gewone leven.
Vandaag zien we dat minder in de klassieke religieuze vormen.
Het terugtrekken uit de wereld gebeurt nog steeds, maar meestal in andere gedaanten: mystiek, meditatie, mindfulness. Minder radicaal dan vroeger misschien, maar het verlangen naar stilte en afstand lijkt hetzelfde.
Waarom? Een persoonlijk gesprek
Met die gedachte in het achterhoofd had ik onlangs een gesprek met een vriend. Die vriend heeft al meerdere pelgrimstochten gemaakt en studeert religie.
Zijn verhaal bracht nuance in mijn idee dat religieuze praktijken vooral een vlucht uit de werkelijkheid zouden zijn.
Het gesprek
Twee mannen rusten even uit langs de weg. Het stof van de dag hangt nog rond hun voeten. Voor hen strekt het pad zich uit, terwijl de dag langzaam ten einde loopt.
Waarom ben je pelgrim geworden?
Ze zeggen een tijdje niets.
Dan knikt de ene naar de andere.
“Ook pelgrim?” vraagt Marc.
Bob glimlacht. “Ja.”
“Mag ik vragen waarom je dit doet?” zegt Marc. “Iedereen lijkt hier zijn eigen reden te hebben.”
Bob denkt even na. “Bij mij begon het eigenlijk vrij praktisch. Eigenlijk zijn de pelgrimstochten het directe gevolg van mijn gezondheidsprobleem. Zonder MS had ik waarschijnlijk nooit het initiatief genomen om honderden kilometers te stappen.”
Marc kijkt hem aandachtig aan. “Dus het begon uit noodzaak?”
“Een beetje,” zegt Bob. “Bezorgdheid om op termijn minder mobiel te worden. Maar al snel bleek dat er bijkomende voordelen waren die niets direct met fysieke prestaties te maken hadden.”
“Zoals?”
“De gesprekken onderweg,” zegt Bob. “Met pelgrims van allerlei pluimage en motieven. Ze geven een verrassend beeld van wat mensen drijft om de tocht te ondernemen. Je zoekt en vindt verbondenheid.
Het ritme van lopen en de uren alleen in weer en wind brengen je terug bij gebeurtenissen, ontmoetingen en overtuigingen waarvan je niet meer wist dat ze nog bestonden. Ze nodigen uit om je huidig levensbeeld in vraag te stellen en misschien aan te passen.”
Marc knikt langzaam. “Dus het wandelen verandert iets. Het is meer dan alleen stappen.”
Bob glimlacht. “Ja“.
A walk in the woods
Dat doet me denken aan het boek A Walk in the Woods van Bill Bryson, waarin hij de Appalachian Trail probeert te lopen. In dat boek beschrijft Bryson hoe wandelen daar, zonder religieuze motivatie, toch inzicht en helderheid kan brengen. Het gaat om de ervaring van het pad, niet per se om geloof.” (Een heel mooi boek trouwens. Echt hilarisch bij momenten.)
“Dus de Camino en de Appalachian Trail hebben misschien dezelfde functie,” zegt Marc. “De ene religieus, de andere meer avontuurlijk of reflectief.”
“Precies,” zegt Bob. “En dat brengt me bij mijn tweede reden om te lopen. Het verbeteren van mijn cognitieve mogelijkheden”.
Voor Bob is het geen vlucht
Ik stelde vast dat deze afnamen, te snel naar mijn mening. Dat kon het gevolg zijn van MS. Toen besloot ik religiestudies te volgen, iets wat ik altijd al interessant had gevonden. Colleges, examens; ze vulden een lacune die mijn technische en wetenschappelijke achtergrond niet had ingevuld.”
Hij kijkt even naar zijn schoenen in het zand. “Het was verrassend om te merken dat het geloof uit mijn kinderjaren nooit echt verdwenen was. Het vond zijn weg terug naar de oppervlakte, nu zelfs wetenschappelijk onderbouwd.”
Marc denkt even na. “Dus voor jou is dit geen vlucht.”
Bob schudt rustig zijn hoofd.
“Neen, voor mij is dit geen vlucht, maar een doelgerichte actie om een onvolkomenheid te verhelpen. Met bijkomende, onverwachte voordelen.”
Ze trekken hun schoenen weer aan.
Het pad wacht.
Religie en pelgrimstochten blijken zeker niet altijd een vlucht, maar een bewuste reis die kleine leegtes vult en onverwachte rust brengt.
Zoals schoenen weer worden aangetrokken, keren we terug met hernieuwde energie en stille inzichten die verder reiken dan de afgelegde weg.
Emma
Nog verhalen in deze ‘escapisme’-reeks: