Ratten, katten en het wankele evenwicht
Wie op het platteland woont, weet dat je nooit alleen woont. Je deelt je stukje wereld met vogels, insecten, muizen, en soms ook met minder geliefde buren: ratten. Ze horen bij het landschap. Alleen merk je dat pas echt wanneer hun aantal plots toeneemt.
Bij ons begon het vooral toen de boer achter ons een kleine sloot liet graven. Water trekt leven aan, maar met dat leven kwamen ook de ratten.
In het begin zagen we ze nauwelijks. Af en toe een schim die over de straat liep en in de gracht verdween. Hoogstens één of twee per jaar. Maar hun aanwezigheid verraadt zich op andere manieren: smalle paadjes in het gras waar het groen is platgetreden, kleine ingangen in de berm, en hier en daar een zwervende maiskolf die tot op het hart is afgekloven.
Toen we nog katten hadden
Er was een periode dat het allemaal wat beter onder controle leek. Dat was toen we nog katten hadden. Niet van die dure designer-katten die tegenwoordig vooral op fluwelen kussens liggen, maar échte buitenkatten, met modder aan hun poten en een jachtinstinct.
Onze poezen beschouwden ratten duidelijk als hun project. Regelmatig lag er ’s morgens een ratexemplaar voor de voordeur, alsof de poezen hun buit wilden rapporteren.
Eén van onze katten had zelfs een vrij macabere gewoonte: ze beet de pootjes van de ratten af zodat ze niet meer konden ontsnappen. Daarna legde ze haar buit netjes op de stoep. Je kon dus ’s morgens nooit achteloos naar buiten stappen zonder eerst even te kijken waar je je voeten zette.
Niet bepaald het soort geschenk waar je om vraagt, maar het werkte wel. We hadden geen last van de ratten.
Waar zijn alle katten gebleven?
De toename van het aantal ratten is dus ergens – voor een groot deel toch – het gevolg van menselijk ingrijpen.
Zwerfkatten zijn vandaag bijna volledig uit het straatbeeld verdwenen. Katten moeten tegenwoordig gechipt zijn en loslopende dieren worden sneller opgehaald. Vroeger passeerden hier bijna dagelijks wel een paar zwerfkatten; tegenwoordig zie je er haast geen meer.
En als je vandaag al een kat ziet, heeft ze meestal een halsband en een naam. Vaak gaat het om dure rassen: Maine Coons, Perzische katten, naaktkatten… katten die zoveel kosten dat ze zelden nog buiten mogen. Ze leven veilig binnen, ver weg van modder, muizen en ratten.
Voor de ratten is dat uiteraard goed nieuws.
De les van Mao
De natuur werkt in ketens. Haal je één schakel weg, dan begint alles te schuiven. Minder (of geen) katten, dus meer ratten.
Maar het meest sprekende voorbeeld is wel dat van Mao Zedong, die ooit besloot dat alle mussen moesten verdwijnen omdat ze graan aten.
Het plan lukte: miljoenen vogels werden gedood. Alleen kwam er daarna een nieuwe ramp. Zonder vogels om insecten te eten, explodeerde de insectenpopulatie en werden de oogsten nog erger vernield.
Het is een klassiek voorbeeld van wat er gebeurt wanneer mensen ingrijpen in een ecosysteem zonder het geheel te begrijpen of rekening mee te houden.
Slimme tegenstanders
Wie ooit geprobeerd heeft ratten te vangen, weet dat het geen simpele klus is. Men zegt vaak dat je gewoon vallen met zoet of hartig beleg moet zetten, maar dat klinkt eenvoudiger dan het is.
Ratten zijn wantrouwig, slim en hebben een uitstekend geheugen. Je kan camera’s bij hun ingangen plaatsen, vallen met lokmiddel zetten, en toch laten ze zich niet vangen. Het lijkt alsof ze gevaar van op afstand kunnen ruiken.
En laat dat nu precies het geval zijn: ratten hebben een fenomenale neus. Ze ruiken niet alleen gevaar, maar ook roofdieren. Alleen al de geur van een kat kan hen zenuwachtig maken.
Ze leren ook van elkaar. Wordt één rat ziek van bepaald voedsel, dan onthoudt de rest dat. En hun gangenstelsels hebben vaak meerdere in- en uitgangen, zodat ze bij gevaar gewoon een andere route nemen
En als er plots iets nieuws in hun omgeving ligt – een val bijvoorbeeld – dan blijven ze daar eerst dagen rond snuffelen zonder het aan te raken. Biologen noemen dat neofobie: angst voor nieuwe dingen.
Misschien is dat wel hun grootste talent: ratten zijn meesters in overleven. En precies daarom raak je er zo moeilijk van af.
Wat met ziektes?
Eerlijk is eerlijk: ratten in je omgeving hebben is geen prettig gevoel.
Het zijn niet alleen reuzemuizen, maar ze staan ook bekend als verspreiders van ziektes. Denk maar aan de pest die in de middeleeuwen grote delen van Europa teisterde.
Ratten waren daarbij niet de rechtstreekse boosdoeners: het waren vooral de vlooien die op hen leefden. Die vlooien droegen de pestbacterie en konden, wanneer hun rattengastheer stierf, overspringen op mensen en zo de ziekte verder verspreiden.
Waar ratten eigenlijk wél goed voor zijn
Hoe vervelend ze ook zijn, ratten hebben in de natuur wel degelijk een taak. Ze zijn een soort opruimdienst. Alles wat eetbaar is, gaat naar binnen: graan, zaden, insecten, fruit, resten van dieren… wat blijft liggen en verteerbaar is wordt door hen opgeruimd.
Tegelijk staan ze zelf ook op het menu van heel wat andere dieren. Uilen, roofvogels, vossen en marters zijn er dol op. In dat opzicht zijn ratten gewoon een schakel in de voedselketen.
Zelfs hun gegraaf heeft nut: hun gangen verluchten de bodem een beetje. Dat maakt het niet meteen gezelliger in een tuin, maar in de natuur hoort dat soort geploeter onder de grond er gewoon bij.
En last but not least: talloze ratten hebben in de loop der jaren dienstgedaan in wetenschappelijke proeven. Ook dat mag, hoe je het ook bekijkt, wel eens vermeld worden.
Kort gezegd: ratten zijn geen nutteloze beesten. Alleen wonen ze soms net iets te graag te dicht bij mensen.
Leven met de natuur. Ook met de minder leuke kant
Waar je ook woont, er zijn altijd voordelen en ongemakken. Woon je in de stad, ben je overal dichtbij maar is het druk. Woon je op het platteland, dan ben je overal ver van af, maar leef je wel dichter bij de natuur. En daar horen soms ook ratten bij. Zoals het gezegde gaat: je moet de bluts met de buil nemen.
Zolang ze niet in huis komen en ik ze niet te vaak zie, kan ik ermee leven.
Want eerlijk gezegd: er zijn ergere dingen.
Onlangs zag ik in het tv-programma ‘Meester Visser’ een opmerkelijke burenruzie. Een man hield honderdvijftig vogels op zijn zolder. En waar veel dierenvoer ligt, volgt meestal ook ander volk.
Het gevolg liet zich raden: een muizenplaag van formaat. Overal zaten ze – in de spouwmuren, onder de vloeren, tussen leidingen – en niet alleen bij hem, maar doorheen de hele huizenrij. En zodra het warm werd, kwam daar nog een vreselijke geur bij.
Het vonnis van de rijdende rechter? De vogelman moest uiteindelijk zijn vogels wegdoen.
Maar zelfs nadat de vogels verdwenen zijn, blijft de vraag: hoe raak je al die muizen weer kwijt?
Vergeleken daarmee vallen de ratten in de tuin nog mee.
Een onderwerp waar niemand graag over praat
Ratten zijn een vreemd taboe-onderwerp. Mensen praten er niet graag over, alsof het iets is om je voor te schamen. Maar wie kippen houdt of dieren op zijn erf heeft, kan gewoonweg niet ratvrij zijn. (Daarom ook hebben alle boeren katten lopen op het erf)
Zelfs zonder composthopen, kippen of moestuin – gewoon door op het platteland te wonen – kunnen ze opduiken. De legers ratten rukken gewoon op vanaf de omliggende velden en akkers. Geen omheining of hekken houdt hen tegen.
Vergif, vallen, rattenvangers met fretten… het bestaat allemaal, maar het voelt vaak als dweilen met de kraan open. De natuur vult elke lege plek weer snel op.
Misschien is dat uiteindelijk ook de les van het hele verhaal: het landschap is een levend systeem. Katten, ratten, vogels, insecten, mensen… We zitten allemaal in hetzelfde web.
En dat web laat zich niet zo gemakkelijk herschrijven.
Al moet ik toegeven: een kat op de stoep, met een rat als ochtendcadeau, zou soms toch nog best handig zijn.
Emma
P.S. : als je een afdoende tip hebt om ratten te weren, hoor ik het graag.